Aflevering 188 Wie is de ‘echte’ ik?

Faith Ringgold, Mrs. Jones and Family, 1973. From Family of Woman Mask Series. Sewn fabric and embroidery. Collection of the artist. © Faith Ringgold. Gevonden op: https://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/womens_work.

Waar Marieken Verheyen een schijnontwikkeling zichtbaar maakt (zie aflevering 187), komen Annette Messager en Martha Wilson ‘in verzet tegen deze clichébeelden van de ‘mooie’ vrouw’ (Liesbeth Brandt Corstius, feministische kunst internationaal, 1978, p.37).

Annette Messager (1943), Frans beeldend kunstenaar, beschilderde met zwarte inkt een foto van een gaaf vrouwengezicht: ‘lelijke lijnen, die de jaloezie achtergelaten heeft’, aldus Brandt Corstius. Messager heeft veel meer werk gemaakt waarbij ze de sociale mythe van de vrouw aan de kaak stelt.

Martha Wilson (1947) toont net als Marieken Verheyen haar eigen gezicht, maar dan in twee foto’s naast elkaar met rechts een zo lelijk mogelijk onopgemaakt gezicht en links een zo mooi mogelijk opgemaakt gezicht. Het werk is getiteld I Make Up the Image of My Perfection/ I Make Up the Image of My Deformity (mei 1974).

Wilson ervaarde dat kunst maken een proces van identiteitsvorming is. Ze merkte dat ze een nieuw zelf kon genereren uit dat wat overbleef na het verwijderen van de ideeën van haar vriend, haar leraren en haar ouders. (From the center, feminist essays on women’s art, 1976, p.106).

Het masker van de make-up werd ontrafeld en afgegooid. De ‘maatschappelijke en commerciële druk om zich mooi te maken’ (Brandt Corstius, 1978, p.37) kreeg de middelvinger en de beha ging in de fik. Wat overigens heeft geleid tot de zogenaamde ‘natuurlijke’ cosmetica en ‘soft look’ beha’s. Ja, laat dat maar aan de commercie over.

Opvallend veel kunstenaars (v) hebben zich beziggehouden met het thema masker. Brandt Corstius noemt Renate Eisenegger, Maria Lassnig, Verita Monselles, Gina Pane, Yvonne Rainer, Ulrike Rosenbach, Liedie Veldhuizen, Betsy Damon, Doris Volling, Rebecca Horn, Joan Jonas, Faith Ringold, Marjoke Kuipers, Nancy Kitchel, Suzy Lake en Katharina Sieverding.

Enig zoekwerk levert het volgende lijstje met in ieder geval foto’s van werk en soms ook wat informatie op:

Met de maskers luid en duidelijk zichtbaar, is de volgende stap de vraag wat je doet als je dat masker eenmaal hebt afgerukt.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Advertenties

Aflevering 157 Feministische kunst, visie op vrouw-zijn, momenten van bewustwording en vrouwenstrijd

Ulrike Rosenbach, Art is a Criminal Action, 1969. Deze is 1 van vele versies. Het origineel (zie https://www.ulrike-rosenbach.de) is een fotomontage gebaseerd op Warhols ‘Double Elvis’ uit 1963 (zij vroeg en kreeg daarvoor toestemming van Warhol). Gevonden op: https://priskapasquer.art/shop/ulrike-rosenbach-art-criminal-action-alone/.

Ook feministische kunstenaars zijn op Levinsonsiaanse wijze kunstbewuste makers van kunst (zie meer over de theorie van Levinson in de afleveringen 44-57). Zij maken deel uit van een wereld vol kunst, hedendaags en tot ver in het verleden, waar zij het bestaan van afweten.

Alleen al het feit dat het feministisch realisme teruggrijpt op kunst uit het verleden, maakt dat het niet los staat van andere kunststromingen maar ermee verbonden is (zie aflevering 156). Het past ook in haar eigen tijd, de jaren 1960/70/80, een tijd van groeiend bewustzijn, het zoeken naar (nieuwe) rituelen, abstractie, persoonsgebondenheid, verandering en bevrijding (zie bijvoorbeeld aflevering 155).

Wat het feministisch essentialisme (afleveringen 147, 148) en feministisch realisme (afleveringen 148-156) bijzonder maakt, ‘los’ van andere kunststromingen, is dat het meer gaat om ‘de visie op het vrouw-zijn en de momenten van bewustwording en vrouwenstrijd; in de feministische video- en performancekunst wordt meer het proces van die bevrijding getoond’, aldus Marlite Halbertsma (Feministische kunst internationaal, 1978, p.15).

Halbertsma ziet in de richtingen feministisch essentialisme en feministisch realisme binnen de feministische kunst twee polen van de feministische ideologie: ‘Het feminisme is introvert voor zover het zich bezint op de essentie van het vrouw-zijn, los van de traditie en de vastgeroest rolpatronen, en extravert als politieke beweging die de situatie waarin vrouwen leven concreet aan de kaak stelt’ (1978, p.15).

‘In haar algemene kritiek op de patriarchale samenleving reikt het feminisme over vele eeuwen heen en ziet de vrouwelijke essentie achter uiterlijke veranderingen; in haar politieke kritiek op de patriarchale samenleving valt de aandacht op concrete actuele misstanden’ (1978, p.15).

Feministen denken na over hun vrouw-zijn in een door mannen beheerste wereld, aldus Halbertsma. Aan één ding valt logischerwijs niets te veranderen, het vrouw-zijn. De ‘strijd’ behelst een continu nadenken over de eigen identiteit en de revolutie ontketenen in je omgeving.

‘Het feminisme is geen stelsel van abstracte leuzen of een verbureaucratiseerde politieke machine, maar een totaal van vrouwen die hun eigen identiteit willen vinden en handhaven. Het persoonlijke is politiek’ (1978, p.15).

Maar oude ideeën zijn machtig. Wat is die macht?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 156 Feministisch realisme: Madonna als Amazone, Ulrike Rosenbach

Een kunstenaar met heel wat minder herrie dan VALIE EXPORT (zie aflevering 155), maar met minstens zulk aansprekend werk is Ulrike Rosenbach (1943). Zij heeft, heel professioneel, een eigen, uitgebreide website en daar is een aantal iconische werken van haar te vinden.

Het citeren uit de kunstgeschiedenis doet Rosenbach op een unieke manier. Ze identificeert zich met de afgebeelde vrouw uit de kunstgeschiedenis en probeert zo ‘een verborgen vrouwelijke cultuur te ontdekken achter de door het patriarchale denken opgetrokken façade’ (Marlite Halbertsma, Feministische kunst internationaal, 1978, p.13).

In de video bij deze aflevering, Glauben Sie nicht, dass ich eine Amazone bin, uit 1975, zie je het hoofd van een middeleeuwse Madonna van een schilderij van Stefan Lochner en daaroverheen geprojecteerd het gezicht van Rosenbach, die focust, een pijl en boog opricht, schiet en wegloopt. Rosenbach: ‘Ik identificeer me zowel met het zachte beeld van de Madonna als met die van de agressiviteit van een amazone: het beeld van de Madonna, representatief, ontoegankelijk mooi, zachtaardig, timide en als een nogal dwaas cliché, is ook een deel van mij.’ (Info gevonden op Lima.)

Een voorbeeld dat Halbertsma in de catalogus noemt is Reflexionen über die Geburt der Venus, uit 1978 (p.13). Rosenbach heeft veel werk gemaakt rondom Venus. Bij deze video zie je Botticelli’s The birth of Venus uit de 15e eeuw, met daaroverheen geprojecteerd het lichaam van de kunstenaar. Venus is volgens Rosenbach een cliché geworden van de erotische aanpassing van de vrouw aan de seksuele behoeften van mannen. Zij zet daar een ander beeld tegenover. (Info en video gevonden op Lima.)

Feministisch realisme, wat was ook alweer de algemene deler in die enorme variëteit aan kunstwerken? Wat telt is ‘de aanval op traditionele rolpatronen, de positie van de vrouw in de samenleving en de identificatie met andere vrouwen’ (aflevering 148).

‘… het wil de mensen een spiegel voorhouden, hen aanzetten tot denken en handelen’, schrijft Halbertsma (1978, p.13). De betrokkenheid van de kunstenaressen bij de maatschappelijke ontwikkelingen is te zien in ‘het overduidelijk afbeelden, de expressiviteit en het cynisch citeren […] De werkelijkheid wordt beschouwd met een feministische visie, en dan blijkt die werkelijkheid er voor vrouwen heel anders uit te zien dan voor mannen’, aldus Halbertsma (p.13).

Staat het feministisch realisme los van andere kunststromingen?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 145 Vrouwelijke esthetica: het huishouden

Womanhouse (January 30 – February 28, 1972) organized by Judy Chicago and Miriam Schapiro, co-founders of the California Institute of the Arts (CalArts) Feminist Art Program. PIctured here, cover of the original exhibition catalog designed by Sheila de Bretteville. Foto gevonden op: http://www.womanhouse.net

Zo, dat was het eerste niveau (afleveringen 140-144), met werk van de feministische avant-garde, waarbij seksualiteit en fragmentatie een belangrijke rol spelen.

Het tweede niveau in de speurtocht naar de vrouwelijke esthetica (Marlite Halbertsma, Feministische kunst internationaal, 1978, p.10, zie ook aflevering 139) omvat de wereld van het huishouden. Volgens Halbertsma heeft het gebied van huishoudelijke creativiteit invloed gehad op bepaalde vormen van feministische kunst. Het gaat dan om thema’s die geïnspireerd zijn op 1) de steeds terugkerende handelingen in het huishouden, 2) de inrichting van de ruimte, en 3) het spaarzaam omgaan met restjes.

1) De herhaling is volgens Halbertsma vooral bij de video- en performancekunst terug te vinden, ‘omdat die media zich nu eenmaal beter daarvoor lenen’ (p.10). Als voorbeelden noemt ze Waiting van Faith Wilding, Maintenance Art van Mierle Laderman Ukeles, en Salto Mortale II van Ulrike Rosenbach. De herhalingen krijgen vaak een bezwerende, rituele functie, aldus Halbertsma, en ik denk dat ze gelijk heeft.

2) Het thema geïnspireerd op ‘inrichting van de ruimte’, komt helder terug in het grootste project op dit gebied en dat is Womanhouse in Los Angeles in 1971 (met Judy Chicago, zie ook aflevering 111, het project is zeer goed gedocumenteerd op een geheel eigen website). Womanhouse was een eenjarig grootschalig samenwerkingsproject met studenten (v), de kunstenaars-docenten Judy Chicago en Miriam Schapiro, en een aantal plaatselijke (LA) kunstenaars (v) van naam en faam.

De studenten zochten en vonden een huis, verbouwden dit eigenhandig in een paar maanden tijd en verzorgden vervolgens – naar geheel eigen kunstzinnig inzicht van de vrouwen – de inrichting. ‘Womanhouse werd de bewaarplaats van de dagdromen die vrouwen hebben als ze hun leven onder hun handen laten wegglippen tijdens het wassen, bakken, koken, naaien, schoonmaken en strijken’, staat geschreven op de pagina http://www.womanhouse.net/statement.

3) Tot slot het thema geïnspireerd op ‘spaarzaam omgaan met restjes’. Halbertsma schrijft: ‘Het verzamelen en combineren van allerlei persoonlijke objecten, vaak van waardeloos materiaal (‘vrouwen durven niets voor zichzelf uit te geven en gooien ook nooit iets weg’) is een kenmerk van veel feministische kunst’ (p.10). Als voorbeelden noemt ze onder andere Postal Art van Kate Walker en haar groep, en Post Partum Document van Mary Kelly.

De ‘postkunst’ ontstond toen Kate Walker en Sally Gollop, beiden kunstenaar, moeder en huisvrouw, geen buren meer waren en elkaar vanaf begin 1975 via de post kunstwerken stuurden. Het project groeide enorm en werd in 1976 een reizende (Engeland, Amerika, Duitsland) expositie met bijna 300 werken. Meer info: Feministo: a portrait of the artist as a young housewife, posted by: Joan Braderman, coming from Heresies: A Feminist Publication on Art and Politics, Volume 3, No. 1, Issue 9, 1980.

Post-Partum Document was een zes jaar durende verkenning van de moeder-kindrelatie door Mary Kelly, verdeeld over zes series. Het zorgde bij de expo in 1976 voor ophef omdat Kelly ook de vlekkerige luiers van haar kind in haar werk had opgenomen. Haar werk heeft, bezield door feminisme en psychoanalyse, een diepgaande invloed gehad op de ontwikkeling en kritiek van conceptuele kunst. Voor afbeeldingen en info, zie haar site.

Bij dit thema noemt Halbertsma de term ‘femmage’, gelanceerd door Melissa Meyer en Miriam Schapiro. Het is ‘een verzamelbegrip voor collage, assemblage, découpage en fotomontage. Kenmerken van een femmage werkstuk zijn onder meer dat het bewaren en verzamelen een belangrijke rol speelt en dat het onderwerp nauw met het leven van de maakster verbonden is’, aldus Halbertsma.

En dan rest nog het derde niveau

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.