Aflevering 90 Eufoor gevoel na zelfverwonding

Foto: Susan Hol, 2013.

De redenen om in je eigen vlees te snijden zijn legio, dat doe je niet zomaar. Het lijkt mij niet iets dat je op een achternamiddag voor je plezier maar eens een keer gaat doen. Het is geen spel.

Het is, tenminste zo zie ik het, een zelfregulerende handeling. Het is, citeer ik Lut De Rijdt met instemming: ‘de bedoeling om tot een zekere spanningsreductie te komen’ (Zelfverwonding, 2012, p.105, zie ook aflevering 86). Het is ook vaak een poging om weer in het hier en nu te komen.

Hoe werkt dat? Als iemand niet kan omgaan met een toenemende inwendige spanning, kan volgens Lut De Rijdt die spanning zo groot worden dat het leidt tot een toestand van leegte, depersonalisatie: hij voelt zich niet meer verbonden met het hier en nu. Om zichzelf weer te laten terugkeren naar de werkelijkheid van het hier en nu, verwondt hij zichzelf. (De Rijdt, Zelfverwonding, 2012, p.106-107.)

Na de zelfverwonding is de spanning weg. Vaak geeft het een goed gevoel, ‘soms omdat een lichamelijke pijn de aandacht heeft afgeleid van een psychische pijn, die veel moeilijker te verdragen is’ (De Rijdt, Zelfverwonding, 2012, p.107). Als je eenmaal jezelf voor de eerste keer hebt verwond, aldus De Rijdt, wil je dat eufore gevoel na de spanningsreductie weer ervaren ‘wat uiteraard verslavend werkt’ (2012, p.107).

Volgens Lut de Rijdt is er bij automutilatie altijd een factor genot aanwezig: na de ‘daad’ is er een zekere gelukzaligheid. Het gevoel van genot en bepaalde neurobiologische factoren werken volgens haar het verslavende karakter in de hand: ‘Wie in zijn vingers snijdt, ervaart dit doorgaans als zeer pijnlijk, zodat hij stopt en zijn lichaam beschermt. Bij patiënten met automutilatie vinden we trauma’s in de voorgeschiedenis, een afwijkende pijnperceptie. […] Pijnprikkels veroorzaken in die uitzonderlijke omstandigheden een afscheiding van bèta-endorfines in de hersenen. Deze zwakken de pijnperceptie af, waardoor de pijnprikkel een eufoor gevoel geeft.’ Als neurologische circuits eenmaal hierop zijn ingesteld, fungeren ze volgens De Rijdt zelfbestendigend. (De Rijdt, 2012, p.107.)

Is er bij Abramović sprake van psychische pijn?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Advertenties

Aflevering 89 Zelfverwonding: herhalende en directe handeling

Foto en bewerking: Susan Hol, 2012-2018

Een ander belangrijk kenmerk van zelfverwonding is het herhalende karakter, het gebeurt nooit een enkel keertje. De vele littekens op de huid van de cliënt die zichzelf verwondt, zijn hiervan stille getuigen. Keer op keer ontstaan er voor de cliënt momenten waarop hij zichzelf beschadigt.

Het is niet moeilijk een herhalend karakter te herkennen in het werk van de kunstenaar Marina Abramović. Het gaat niet om een enkele performance met zelfbeschadigende handelingen die eruit springt, als een toevalligheid, als een eenmalig optreden dat afwijkt van de rest van haar performances. Er is een duidelijke voortgang te zien: de ene na de andere performance is bloedig, gewelddadig en zelfbeschadigend.

Een derde en laatste belangrijk kenmerk van opzettelijke zelfverwonding is: het is direct, er ontstaat onmiddellijke beschadiging van het lichaam. Het scheermesje snijdt in de huid en beschadigt de weefsels.

Mark Kinet, psychiater en (klinisch) psychotherapeut, omschrijft het zo: ‘een direct […] repetitief gedrag dat weefselbeschadiging veroorzaakt’ (Kinet, Zelfverwonding, 2012, p.85, zie ook aflevering 86). Zijn collega Lut de Rijdt, psychiater en psychoanalytica, noteert iets vergelijkbaars: ‘[…] gedrag waarbij op directe wijze een fysiek letsel wordt aangebracht’ (in Zelfverwonding, 2012, p.105).

Het gaat dus niet om zoiets als alcoholisme, want daarbij is er geen direct lichamelijk letsel. De alcoholist krijgt op den duur wel last van bijkomende verschijnselen, bijvoorbeeld aangetaste organen zoals de hersenen en lever, maar daar is hij niet op uit.

In de performances van Abramović gaat het duidelijk vooral om die directe handeling, de schade die haar eigen huid oploopt door haar eigen toedoen. Ik kan dat niet treffender verwoorden dan Roos van der Lint doet in haar bespreking van de allernieuwste Abramović-biografie Walk through walls: ‘Tegen het einde van haar memoires komt er een fotograaf die haar portret wil schieten, niet haar gezicht maar haar littekens. Abramović wordt bijna jaloers van dat mooie idee. De lijnen in haar nek, aangebracht met een scheermes door het publiek van Rhythm 0,de sporen op haar handen van de messen die ze tussen haar vingers stak in Rhythm 10en de ster op haar buik voor Thomas Lips– het is de tastbare opbrengst van een carrière in de performancekunst.’ (Van der Lint, 2017, in de Groene Amsterdammer.)

Blijft over de terechte vraag van Mark Kinet in het boek Zelfverwonding: ‘Hoe kom je erbij in je eigen vlees te snijden?’ (2012, p.85, zie ook aflevering 86).

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Aflevering 88 Zelfverwonding: doelbewuste handeling

Rythm 10, Abramović, 1973. Foto gevonden op: https://gwilymphotography.wordpress.com/2016/01/06/marina-abramovic/ Klik op foto voor actieve link.

Hoewel Abramović een paar keer bijna dood was (zie aflevering 87) en zichzelf tijdens haar performances opzettelijk verwondt, is er geen sprake van verminkingen waarbij ze een of meer lichaamsdelen kwijtraakt (zie aflevering 86).

Haar zelfverwonding moeten we dus scharen onder de ‘lichtere’ vormen. Maar dan zijn we er nog niet. Een belangrijk aspect bij zelfverwonding is de opzettelijkheid ervan, het bewuste handelen. Het gebeurt nooit ‘per ongeluk’, het is altijd een doelbewuste handeling.

Als zelfverwonding alleen om dit aspect ging, dan was de conclusie snel getrokken. Abramović gaat bij haar performances doelbewust en doelgericht te werk. Daar zit bitter weinig toeval bij. Neem Rythm 10 (1973) waarbij Abramović razendsnel met een mes tussen gespreide vingers van haar op de vloer gedrukte hand steekt. Dat is van begin tot eind uitgewerkt:

‘I turn on the first taperecorder.
I take the first knife and stab in between the fingers of my left hand as fast as possible.
Every time I cut myself I change the knife.
When I’ve used all of the knives (all of the rythms) I rewind the tape recorder.
I listen to the recording of the first part of the performance.
I concentrate.
I repeat the first part of the performance.
I take the knives in the same order, follow the same order, follow the same rhythm, and cut myself in the same places.
In this performance the mistakes of time past and time present are synchronized.
I rewind the second tape recorder and listen to the double rhythm of the knives.
I leave.’ (Klaus Biesenbach, 2013, p.12, in: Kristine Stiles, Klaus Biesenbach & Chrissie Iles, Marina Abramović. New York: Phaidon)

Abramović verwondt zichzelf in deze performance opzettelijk en doelbewust met messen. In die zin is er geen verschil met de cliënt die zichzelf opzettelijk verwondt. Hoe zit dat met het volgende aspect?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Aflevering 87 Spelen met leven, Abramović’ werk

Rest Energy. Abramović en Ulay. Foto: M HKA, kunstwerkencollectie, klik op foto voor link.

Abramović speelt diverse keren met haar leven in haar performances. Neem Rest Energy (met Ulay, 1980). Abramović houdt met één hand een boog vast, terwijl Ulay, haar partner in liefde en werk, de boogpees in één hand houdt. Tussen twee vingers klemt hij het ene uiteinde van een pijl. Om de boog op spanning te brengen hangen beiden achterover. Het andere uiteinde van de pijl, een giftige pijlpunt, wijst naar Abramović’ hart. Een kleine aarzeling van Ulay, kramp in zijn vingers, een moment van zwakte, en ze was er niet meer geweest.

Of neem Rythm 0 (1974) waarbij 72 voorwerpen op een tafel liggen, zoals een boa, pot honing, schaar, zweep, mesjes, appels, olie, bijl en revolver. De bedoeling is dat Abramović object is: ze onderwerpt zich passief aan het publiek. Het publiek mag met Abramović doen wat het wil en daarbij gebruikmaken van alle voorwerpen. Het begin is voorzichtig, met zachte gebaren, strelen en kusjes geven, maar al gauw gaat het veel verder en wordt Abramović uitgekleed, gesneden en anderszins hardhandig bewerkt.

Uiteindelijk zet iemand de revolver op scherp, legt deze in de hand van Abramović en klemt haar vinger om de trekker. Hij zet de loop tegen haar hoofd … en er breekt een gevecht uit in het publiek. Mensen vormen een beschermende haag rond Abramović en de organisatie stopt de performance. Zonder het publiek was ze er misschien niet meer geweest, maar tegelijkertijd was ze er in dit geval ook mede door het publiek bijna niet meer geweest.

Een andere performance waarbij ze door het publiek van een zekere dood gered is, isRythm 5 (1974). Ze ligt daarbij in het midden van een brandende Joegoslavische Rode Ster en raakt bewusteloos doordat het vuur teveel zuurstof onttrekt. Ze heeft daarmee geen rekening gehouden en ze ligt langzaam dood te gaan. Pas als het vuur bij een been komt en ze gewoon blijft liggen, beseft een arts onder de toeschouwers dat dit er weleens niet bij kan horen. Hij grijpt in en draagt haar samen met anderen weg uit de brandende ster.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Aflevering 86 Automutilatie = verminken?

Foto omslag boekje Zelfverwonding: Susan Hol.

Om niet zomaar wat te roepen over verminken en automutilatie, ben ik op zoek gegaan naar achtergrondinformatie. Marina Abramović verdient enige zorgvuldigheid op dit vlak. Nu weet ik wel het een en ander uit mijn opleiding tot dramatherapeut (we hebben zelfs een cursus psychopathologie gekregen), maar dat is al heel wat jaartjes geleden. En natuurlijk staat internet bol van de artikelen over automutilatie, maar ja, het is lastig daarvan de betrouwbaarheid vast te stellen.

Na veel speurwerk vond en kocht ik een vrij recent naslagwerk. Het boekje heet Zelfverwonding. Psychodynamiek en psychotherapie. Het is uitgegeven onder redactie van Mark Kinet in 2012 door de uitgeverij Garant.

Er blijkt verschil te zitten tussen ‘verminken’ en ‘automutilatie’. In Van Dale (2015) vond ik al een betekenis van verminken: ‘van een of meer lichaamsdelen beroven’. Automutilatie omschrijft Van Dale simpelweg met ‘zelfbeschadiging’.

In het boekje Zelfverwonding schrijft Ingrid van Camp, master in de theoretische en experimentele psychologie, dat ze de term automutilatie wil reserveren voor de zwaardere vormen van zelfverminking, zoals amputatie van een ledemaat, zelfcastratie of oognucleatie (oog uitsteken) (Van Camp, 2012, p.57-58).

Deze ernstige vorm van zelfverminking is zeldzaam en meestal het gevolg van een psychotische waan, schrijven Van Camp (2012, p.57) en Lut De Rijdt, psychiater en psychoanalytica (2012, p.105). Ik moet dan vooral denken aan het lot van het oor van Vincent van Gogh: in een opwelling van woede sneed hij deze af.

De Rijdt noemt een jongere patiënt, met psychotische decompensatie, die zijn pink probeerde te amputeren omdat deze ‘rot’ was en zijn hele lichaam zou aantasten (2012, p.105). Hoe hevig Abramović zich soms ook kan (laten) verwonden in haar werk, van dit soort ernstige zelfverminking is geen sprake. Voor zover ik kan zien is zij nog helemaal heel.

Dat zij nog helemaal heel is, heeft zij overigens niet alleen aan zichzelf te danken. Voor hetzelfde geldt was zij er niet meer geweest…

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Aflevering 85 Snijden in eigen vlees

Foto: Susan Hol, Chaugey, 2015.

Heb je de film uit aflevering 84 bekeken? En, hoe beviel het?

Mijn eerste kennismaking met het indringende werk van Abramović was de heruitvoering van de kaarsen-performance van Gina Pane. En dan zag ik niet eens een in levende lijve uitgevoerde performance, noch bewegend beeld met geluid zoals in de film. Ik zag alleen maar een foto, die bovendien voor de gelegenheid (een artikel in de New York Times) gemaakt was (zie ook afleveringen 3 en 80). Maar zelfs die foto, dat dubbel verwijderd zijn van de daadwerkelijk uitgevoerde versie, maakte fikse indruk.

Vrij snel ontdekte ik dat Abramović een groot oeuvre met zeer heftige performances heeft. Ik zag haar snijden met messen en scheermesjes; tegen muren aan bonken; zichzelf ‘vergiftigen’ met medicatie tegen acute katatonie (ontregeling van het motorische systeem) en schizofrenie, terwijl ze deze aandoeningen niet heeft; spelen met vuur, met ijs; haar haren zo hard borstelen met een metalen borstel dat ze die haren eruit trekt; op een grote stapel stinkende runderbotten zitten en deze botten ‘schoon’ boenen; zichzelf tot bloedens toe slaan met een zweep; en nog veel meer vormen van zelfpijniging.

Bovendien zijn het overwegend performances die lang duren. Abramović is meestal niet met een uurtje klaar. Bij voorkeur gaat ze uren-, zo niet dagenlang door. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de term automutilatie regelmatig is gevallen bij de performances van Abramović.

En laat ik er niet omheen draaien, wat Abramović doet tijdens haar performances ís in feite ook automutilatie. Ze beschadigt zichzelf immers: auto (Grieks autos) betekent ‘zelf’ en mutileren (Frans mutiler) betekent ‘verminken’.

Hoe zit dat precies?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.

Aflevering 78 Is jezelf pijn doen kunst?

Kaars. Idee en foto: Susan Hol, 2018.

Dit feuilleton begon met de glanzende foto van kunstenaar Marina Abramović (1946), liggend op een metalen stellage, met direct onder twee rijen brandende kaarsen. Grote vraag daarbij was: Waarom doet zij dit?!? En die vraag staat nog steeds.

Er zijn diverse kanten aan die vraag, die van de toeschouwer, het kunstwerk en de kunstenaar. De kant van de toeschouwer, het ‘geraakt worden’, is besproken in deel 1 (afleveringen 1 t/m 25). De kant van het kunstwerk, hoe je bepaalt of iets kunst, is besproken in deel 2 (afleveringen 26 t/m 70), met extra aandacht voor esthetische eigenschappen van een object en de link die de kunstenaar legt met eraan voorafgaande kunst (afleveringen 71 t/m 77).

De kant van de kunstenaar komt in dit deel 3 aan bod. Waarom gaat Marina Abramović vrijwillig vlak boven brandende kaarsen liggen (zie afleveringen 2 en 3)? Vind ze het lekker om pijn te lijden? Is hier sprake van zelfpijniging of automutilatie? Het gaat wel om een kunstenaar, die zegt dat ze een performance doet. Is het jezelf pijn doen dan kunst? Heeft het pijn lijden een hoger (kunst)doel? Of hoort zelfpijniging bij deze kunstvorm, de kunstcategorie performance, door wie dan ook uitgevoerd?

De combinatie zelfpijniging en kunst intrigeert mij. Dat komt mede doordat ik een aantal jaren (1988-1994) als dramatherapeut in de geestelijke gezondheidszorg gewerkt heb en daarbij mensen ben tegengekomen die zichzelf beschadigden. Als iemand scheermesjes of kaarsen gebruikt om zichzelf pijn te doen, zoals Abramović in haar performances, denk ik onmiddellijk aan deze cliënten.

De vraag is: is het terecht dat ik direct aan cliënten denk? Een cliënt beschadigt zichzelf uit machteloosheid, ellende of andere motieven van psychische ontreddering. Hij doet dat op het moment dat hij zich rot voelt en van dat rotgevoel af wil. Waar Abramović haar performances grondig voorbereid, zal een cliënt die zichzelf beschadigd meestal geen goed doordacht plan hebben.

Maar misschien heeft Abramović een vergelijkbaar gevoel van ellende en is dat de grote motivator tot haar zelfbeschadigende performances? Na enig onderzoek kom ik erachter dat ik niet de eerste en al helemaal niet de enige ben die onmiddellijk aan automutilatie denkt bij het zien van een performance van Abramović. Ze heeft wat dat aangaat al heel wat te horen gekregen. Alleen heeft niemand dit verder uitgewerkt, tenminste, ik heb tot op heden niets kunnen vinden.

Dus dat is precies wat ik nu ga doen: uitzoeken hoe het zit met automutilatie en de performances van Abramović.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk.